ดร.กมล รอดคล้าย
โรงเรียนขนาดเล็ก คือโรงเรียนที่มีเด็กน้อย ประมาณ 80-120 คน หรือน้อยกว่านั้น มักอยู่ในชนบทห่างไกล และขาดเเคลนทรัพยากร ปัญหาโรงเรียนขนาดเล็กปัจจุบัน ไม่ใช่เกิดขึ้นเฉพาะในประเทศไทย แต่มีในเเทบทุกประเทศ สหรัฐอเมริกามีโรงเรียนขนาดเล็กกว่า 32,000 แห่ง ญี่ปุ่น 19,000 แห่ง และเกาหลีใต้ที่เพิ่งปิดโรงเรียนขนาดเล็กไปกว่า 4,000 แห่งในช่วงไม่กี่ปีที่ผ่านมา สะท้อนให้เห็นว่านี่คือความท้าทายร่วมของระบบการศึกษาทั่วโลกที่เผชิญกับการเปลี่ยนแปลงทางประชากรศาสตร์
สำหรับประเทศไทย มีโรงเรียนขนาดเล็กในสังกัด สพฐ. ประมาณ 14,000–15,000 แห่ง ขณะที่จำนวนนักเรียนระดับขั้นพื้นฐาน ทั้งประเทศลดลงจาก 9 ล้านคน เหลือเพียง 6 ล้านคน และยังคงลดลงต่อเนื่องปีละประมาณ 2 แสนคน สถานการณ์นี้ทำให้โรงเรียนที่เคยเป็นหัวใจของชุมชน กลายเป็นโจทย์ยากของนโยบายการศึกษา
เมื่อต้องยุบโรงเรียน หากจำเป็น ก็ต้องมีแผนที่ชัดเจน ประเด็นที่ต้องพิจารณาอย่างรอบคอบคือเรื่องกฎหมายและสิทธิในที่ดิน โรงเรียนขนาดเล็กส่วนใหญ่ตั้งอยู่บนที่ราชพัสดุ ที่สาธารณประโยชน์ หรือที่ดินที่เอกชนบริจาคเพื่อวัตถุประสงค์ด้านการศึกษาโดยเฉพาะ การโอนหรือเปลี่ยนวัตถุประสงค์การใช้ประโยชน์จึงต้องอาศัยการดำเนินการตามกฎหมายที่เกี่ยวข้อง และในบางกรณีต้องได้รับความยินยอมจากทายาทของผู้บริจาคด้วย
ตัวอย่างการนำที่ดินโรงเรียนที่ยุบแล้วไปใช้ประโยชน์มีหลายรูปแบบ เช่น วิทยาลัยเทคนิคชุมแพที่นำพื้นที่โรงเรียนประถมที่ยุบแล้วมาเป็นแหล่งเรียนรู้และพื้นที่จัดกิจกรรมของนักศึกษา รวมทั้งถ้ายังไม่ยุบหรือยุบบางโรงเเล้วควบรวม ก็อาจเป็นโรงเรียนสาขา เช่นโรงเรียนเกาะหลีเป๊ะ สตูล เป็นโรงเรียนขนาดเล็กที่เปิดชั้นมัธยมไม่ได้ก็เป็นห้องเรียนสาขาของโรงเรียนสตูลวิทยา หรือโรงเรียนขามเรียงเขียบโนนเเสบงดอนมัน ที่กันทรวิชัย มหาสารคาม ก็เป็นการนำเอา 4 โรงเรียนมารวมกัน ซึ่งถือเป็นตัวอย่างที่สามารถนำไปประยุกต์ใช้ได้ในบริบทที่คล้ายคลึงกัน
โรงเรียนที่จำเป็นต้องคงอยู่ เมื่อยังไม่ยุบ ต้องพัฒนาอย่างยั่งยืน มีข้อเสนอแนะจากผลการวิจัยของสภาการศึกษา 4 แนวทางหลัก ได้แก่
หนึ่ง การสร้างภาคีเครือข่าย ทั้งกับโรงเรียนขนาดใหญ่ในพื้นที่ใกล้เคียง หน่วยงานสาธารณสุข เกษตรชุมชน และองค์กรปกครองส่วนท้องถิ่น โดยให้ชุมชนมีส่วนร่วมกำหนดทิศทางการพัฒนา หรือใช้ประโยชน์จากโรงเรียน
สอง การเติมงบประมาณและทรัพยากรให้เพียงพอ โดยเฉพาะโรงเรียนที่มีอาคารชำรุดทรุดโทรม ซึ่งหากได้รับการปรับปรุงแล้วจะสามารถเป็นประโยชน์ต่อชุมชนได้อย่างกว้างขวาง
สาม การพัฒนาสมรรถนะครู ให้สามารถทำงานร่วมกับชุมชนได้ และนำเทคโนโลยีการเรียนการสอนสมัยใหม่มาประยุกต์ใช้ได้จริง
สี่ การสร้างจุดเด่นเฉพาะให้แต่ละโรงเรียน ไม่ว่าจะเป็นด้านกีฬา ดนตรี ศิลปะ การสอนอาชีพ หรือภูมิปัญญาท้องถิ่น เพื่อให้โรงเรียนกลับมาเป็นศูนย์กลางของชุมชนในแบบที่ความสัมพันธ์ระหว่าง บ้าน วัด และโรงเรียน เคยเป็นมาในอดีต
โรงเรียน คือผืนนาอุดม ไม่ว่าจะเป็นเด็กที่มีพร้อมหรือขาดแคลน เด็กที่เรียนเก่งหรือต้องการความช่วยเหลือเป็นพิเศษ ทุกคนล้วนเป็นเมล็ดพันธุ์ที่หว่านลงในผืนดินเดียวกัน โรงเรียนมีหน้าที่ทำให้เมล็ดพันธุ์เหล่านั้นงอกงามและเติบโตเป็นรวงข้าวที่มีคุณค่าต่อสังคม
โจทย์ที่แท้จริงจึงไม่ใช่การตัดสินใจว่าจะยุบหรือไม่ยุบ แต่คือจะทำอย่างไรให้โรงเรียนทุกแห่ง ไม่ว่าเล็กหรือใหญ่ สามารถสร้างคนที่มีคุณภาพให้กับสังคมไทยต่อไปได้อย่างยั่งยืน
